सावर्णि गोत्र

सावर्णि गोत्र भृगु-कुल का है, पर ग्रंथ इसे दो गणों में रखते हैं: बौधायन, आपस्तम्ब व मत्स्य जामदग्न्य वत्स गण में, आश्वलायन यस्क-वीतहव्य गण में। दोनों प्रवर जानिए।

संक्षेप में

सावर्णि गोत्र महर्षि भृगु के कुल का गोत्र है। बौधायन, आपस्तम्ब और मत्स्य पुराण इसे जामदग्न्य वत्स गण में रखते हैं (प्रवर: भार्गव, च्यावन, आप्नवान, और्व, जामदग्न्य)। आश्वलायन इसे यस्क-वीतहव्य गण में रखते हैं, जिसका प्रवर है — भार्गव, वैतहव्य, सावेदस।

मुख्य जानकारी

गोत्रसावर्णि (Savarni)
अन्य नाम / वर्तनीसावर्ण, सावर्ण्य, Savarna, Sabarna
ऋषि-कुलभृगु
गोत्रकार ऋषिमहर्षि जमदग्नि
गणगण 1 — जामदग्न्या वत्साः; गण 5 — यस्काः वीतहव्याः
मुख्य प्रवरभार्गव, च्यावन, आप्नवान, और्व, जामदग्न्य (आश्वलायन, आपस्तम्ब, बौधायन, कात्यायन, मत्स्य पुराण)
ग्रंथ-सूची मेंगण 1: "सावर्णिः" (बौधायन, मत्स्य पुराण, आपस्तम्ब); गण 5: "सावर्णिः" (आश्वलायन)

सावर्णि गोत्र — परिचय

ग्रंथ की तालिका में "सावर्णिः" नाम दो गणों में है। जामदग्न्य वत्स गण में इसे बौधायन, मत्स्य पुराण और आपस्तम्ब — तीनों दर्ज करते हैं। यस्क-वीतहव्य गण में इसे आश्वलायन दर्ज करते हैं।

इसलिए सावर्णि-गोत्री परिवारों का प्रवर दो तरह का हो सकता है। अपने परिवार का प्रवर घर के बड़ों या कुल-पुरोहित से ज़रूर पूछें।

सावर्णि और "सावर्ण"

आज कई परिवार इस गोत्र को "सावर्ण" या "सावर्ण्य" भी कहते हैं। ग्रंथ में यह नाम "सावर्णि" छपा है।

बंगाल में प्रचलित "साबर्ण" नाम इसी गोत्र से जुड़ा है या नहीं, यह इन ग्रंथों में नहीं लिखा। इसलिए हम इस पर कोई दावा नहीं करते।

प्रवर — गण 1 (जामदग्न्या वत्साः)

प्रवरऋषिकिस ग्रंथ के अनुसार
भार्गव · च्यावन · आप्नवान · और्व · जामदग्न्य5आश्वलायन, आपस्तम्ब, बौधायन, कात्यायन, मत्स्य पुराणतालिका का मुख्य
भार्गव · और्व · जामदग्न्य3आपस्तम्बविकल्प

स्वतंत्र मिलान: The Matsya Puranam, Part 2 (Sacred Books of the Hindus, vol. 17) (1917), अध्याय 195 — “Bhrigu, Chyavana, Apnuvana, Aurva, Jamadagni”. यह ऊपर दिए मत्स्य पाठ से मेल खाता है।

इस गण में दर्ज नाम (350)

गोत्र-प्रवर ग्रंथों के अनुसार एक गण के गोत्रों में आपस में विवाह वर्जित माना गया है। नीचे की सूची ग्रंथ में जैसी छपी है, वैसी ही है। सावर्णि गोत्र की पंक्ति अलग रंग में है।

  1. 1अजैकजिह्विःका
  2. 2अतिगौविःका
  3. 3अनुलोमीका
  4. 4अनुशातकिःम
  5. 5अनुसातःका
  6. 6अनुसातकिःम, का
  7. 7अनुसारकिःम
  8. 8अरसयःबो
  9. 9अर्यायणाःबो
  10. 10अवटःआप
  11. 11अविःका
  12. 12आजिहीतिथिःका
  13. 13आपिशलयःबो
  14. 14आपिशलेयाःबो
  15. 15आमिलायनःम
  16. 16आर्कायणःका
  17. 17आर्कायणाःबो
  18. 18आर्तभागःका
  19. 19आर्यायणाःबो
  20. 20आलेखनाःबो
  21. 21आश्मकमःका
  22. 22आश्मकमणिःका
  23. 23आह्वायनःका
  24. 24उक्षयमानः ?का
  25. 25उर्वैर्मन्यवः ?बो
  26. 26उग्राक्षाः ?बो
  27. 27उग्राक्षिः ?का
  28. 28ऋतभागःका
  29. 29ऋतभागाःबो
  30. 30ऋषभिः ?म
  31. 31ऐतिशायनःका, आप
  32. 32ऐतिशायनाःबो
  33. 33औपजिह्वयःबो
  34. 34औरसयःबो
  35. 35कटेराणिःका
  36. 36कठोरकृत्बो
  37. 37कण्ठेराणिःका
  38. 38कपानीलुःम
  39. 39कपालीम
  40. 40करवःबो
  41. 41कामः ?का
  42. 42काम्सयः ?बो
  43. 43काङ्कायनाःबो
  44. 44कालोरनुः ?बो
  45. 45कान्तिकृत्म
  46. 46काम्वयनाःबो
  47. 47काम्बरोदरयःबो
  48. 48काम्बलोदरयःबो
  49. 49काम्बलोदरिःका
  50. 50काम्बोदःम
  51. 51काम्बोरकृत्बो
  52. 52काशकृत्स्नाःबो
  53. 53काम्बकृत्स्नाः ?बो
  54. 54कासिकृत्म
  55. 55काह्वायनाःबो
  56. 56कुलभागाः ?बो
  57. 57कुत्सः ?म
  58. 58केह्लोडिः ?म
  59. 59कस्लोडिः ?म
  60. 60कोचहस्तिःका
  61. 61कोचहस्तिकःम
  62. 62कोटरः ?म
  63. 63कोप्यवक्षः ?म
  64. 64कौपिवक्षः ?म
  65. 65कौरुचक्षुः ?का
  66. 66कौटलिः ?म
  67. 67कौटिलिःम
  68. 68कौवहःका
  69. 69क्रौञ्चःका
  70. 70क्रौञ्चाक्षिःका
  71. 71खण्डवःबो
  72. 72गालिमः ?म
  73. 73गार्त्सगणिः ?का, म
  74. 74गाङ्ग्याः ?बो
  75. 75गार्श्यायणः ?का
  76. 76गालवःम, का
  77. 77गह्वायनःका
  78. 78गोत्सायनःम
  79. 79गोष्ठायनःका
  80. 80गोष्ठ्यायनः ?म, का
  81. 81गोह्वायनःका
  82. 82गौञ्जायनाःबो
  83. 83गौविःका
  84. 84गौष्ठायनाः ?बो
  85. 85चाणूकेयः ?का
  86. 86चान्द्रमसः ?का, बो
  87. 87जलधिःम
  88. 88जलपिः ?म
  89. 89जह्निः ?म
  90. 90जानायनाःबो
  91. 91जाबालिःबो, आप
  92. 92जिह्वीतयः ?बो
  93. 93जिह्मशल्यः ?म
  94. 94जीवन्तिः ?म, का, आप
  95. 95जीहीतयः ?बो
  96. 96जैह्मजिः ?का
  97. 97जैह्मायनिःका
  98. 98जैह्मतिः ?का
  99. 99ज्ञानायनाःबो
  100. 100तौलकेशिःका
  101. 101दक्षयःबो
  102. 102दर्भिःम
  103. 103दाणयः ?बो
  104. 104दाक्षेपकयः ?बो
  105. 105दार्भायणाःबो
  106. 106दार्भिःका
  107. 107दिवपतिः ?म
  108. 108देवतापनाःबो
  109. 109देवन्तायनाः ?बो
  110. 110देवमतिःका
  111. 111देवमत्याःका
  112. 112देवहायनाःका
  113. 113द्रोणजिह्वयःका
  114. 114द्वैमत्याः ?का
  115. 115द्वैहलिः ?का
  116. 116धाननयः ?का
  117. 117ध्वजकृत्म
  118. 118नडायनःम
  119. 119नदक्षेपयः ?बो
  120. 120नाल्तभागी ?म
  121. 121नालायनःका
  122. 122नारायनाःबो
  123. 123निरराणिः ?का
  124. 124नैकजिह्वःम
  125. 125नैकर्षिः ?का
  126. 126नैमिश्यःम
  127. 127नैवर्षिः ?का
  128. 128नौपेयाः ?बो
  129. 129नौलिकःम
  130. 130परिमण्डलःम
  131. 131परिमण्डलिःबो
  132. 132पाकानुमतिःका
  133. 133पाणिनिःबो
  134. 134पाणिलिःका
  135. 135पारिमाण्डलिःबो, का
  136. 136पार्णिनालिः ?का
  137. 137पार्वतिःका
  138. 138पार्षतिःम
  139. 139पार्पिकाःबो
  140. 140पार्ष्टिकाःबो
  141. 141पार्ष्णिकाःबो
  142. 142पालिमाण्डलिःका
  143. 143पैगलायनिःम
  144. 144पैङ्गलायनःका
  145. 145पैङ्गलायनाःबो
  146. 146पैलःम, का
  147. 147पैलाःबो
  148. 148पौगलायनिःम
  149. 149पौर्णसौगन्धिःम
  150. 150प्रभायनाःबो
  151. 151प्राचीनयोग्यःआप
  152. 152प्लवःम
  153. 153फेनपाःका
  154. 154वर्वःबो
  155. 155बर्हिःका
  156. 156बार्हाःबो
  157. 157बालाकिःका
  158. 158बाहुःबो
  159. 159बाहुमित्रायणाःबो
  160. 160बाह्याःबो
  161. 161बौधायनाःबो
  162. 162भर्वराणिःम
  163. 163भार्गःम
  164. 164भाल्लकायनिःम
  165. 165भास्त्रेयःका
  166. 166भ्राष्ट्रकायनिःम
  167. 167भ्राष्ट्रेयःका
  168. 168भ्रास्त्रेयःका
  169. 169मण्डःम
  170. 170मण्डवःबो
  171. 171मण्डुःआप, म
  172. 172मलपतिःम
  173. 173मलायनिःम
  174. 174माण्डव्यःका, म
  175. 175माण्डव्याःबो
  176. 176माण्डूकःम
  177. 177माण्डूकेयःका
  178. 178माण्डूकेयाःबो
  179. 179माण्डूमःम
  180. 180मादानःका
  181. 181माधूकेयाःबो
  182. 182माध्योदःका
  183. 183मार्कण्डःम
  184. 184मार्कण्डेयःका
  185. 185मार्कण्डेयाःबो
  186. 186मार्कायणःम
  187. 187मार्गायनःम
  188. 188मालायनःका
  189. 189मालायनाःबो
  190. 190मित्रयज्ञःम
  191. 191मित्रलायनःम
  192. 192मित्रायणाःबो
  193. 193यज्ञेयिःम
  194. 194याज्ञिकाःबो
  195. 195याज्ञीयाःबो
  196. 196याज्ञेयःका
  197. 197याज्ञेयिःम
  198. 198राजितवाहःबो
  199. 199रुचमानःका
  200. 200रेखायनिःका
  201. 201रैकाणिःका
  202. 202रोहितायनाःबो
  203. 203रौहित्यायनिःम
  204. 204ललामःम
  205. 205लल्यानःम
  206. 206लवःम
  207. 207लवेराणिःका
  208. 208लाकुक्षिःका
  209. 209लाक्षेयःका
  210. 210लाभृतिःम
  211. 211लालविःम
  212. 212लालाटःका
  213. 213लाबुःका
  214. 214लोष्टाक्षिःम
  215. 215लोहितायनाःबो
  216. 216वत्सःम
  217. 217वत्साःबो
  218. 218वयनीनःबो
  219. 219वलायनाःबो
  220. 220वाकायनाःबो
  221. 221वागायनःका
  222. 222वागायनिःम
  223. 223वाघालेपयःका
  224. 224वाच्याःबो
  225. 225वाणूकेयःका
  226. 226वात्साःबो
  227. 227वात्स्यायनाःबो
  228. 228वाद्धुतकाः ?बो
  229. 229वाघालेपयःका
  230. 230वानिनःबो
  231. 231वायनिःबो
  232. 232वयवाः ?बो
  233. 233वाराह्यः ?बो
  234. 234वालाकिःम
  235. 235बालाकिःका
  236. 236वालायनाःबो
  237. 237वाल्मीकाःबो
  238. 238वाल्मीकिःबो
  239. 239वास्साः ?बो
  240. 240वासिःका
  241. 241वाहिःका
  242. 242वाह्यःबो
  243. 243वाह्यकयःबो
  244. 244वाह्याकयःबो
  245. 245विकश्वरःम
  246. 246विकस्वरःम
  247. 247विरूपाक्षःम
  248. 248विरूपाक्षाःबो
  249. 249विरोहिताःबो
  250. 250विलालाटिःका
  251. 251विलोहिताःबो
  252. 252विष्टपुरयः ?बो
  253. 253विष्णुःम
  254. 254विसावर्णिःम
  255. 255वीतहव्यःम
  256. 256वीतिनःम
  257. 257वृकाश्वकःका
  258. 258वृकाश्वाःबो
  259. 259वृवाश्वाःबो
  260. 260वैकर्णाःबो
  261. 261वैकर्णिनिःम
  262. 262वैकर्ण्याःम
  263. 263वैगायनःम
  264. 264वैच्छपुरेयिः ?का
  265. 265वैतहव्यःम
  266. 266वैतिहव्यः ?म
  267. 267वैरायणःम
  268. 268वैरूपाक्षिःका
  269. 269वैरोहितिःआप
  270. 270वैरोहित्यःका
  271. 271वैशम्पायनःम, का
  272. 272वैश्वानरयःबो
  273. 273वैश्वानरिःका, म
  274. 274वैष्टपुरेयाःबो
  275. 275वैष्टपुरेयिःका
  276. 276वैहलिःबो
  277. 277वैहानरिःका, म
  278. 278वैहीनरयःबो
  279. 279वैहीनरिःम
  280. 280व्रातायनाःबो
  281. 281शार्कराक्षाःबो
  282. 282शार्कराक्षिःम, का
  283. 283शाकरथःबो
  284. 284शाकल्यःका
  285. 285शाङ्करवाःबो
  286. 286शारद्वतायनाःबो
  287. 287शार्कराक्षाःबो
  288. 288शार्ङ्गरवःम
  289. 289शार्ङ्गरवाःबो
  290. 290शालाकिःम
  291. 291शाल्यायनिःम
  292. 292शावायनाःबो
  293. 293शिखापत्तिःम
  294. 294शैखावराः ?बो
  295. 295शौद्धकयः ?बो
  296. 296शौनकायनाःबो
  297. 297शौनकायनिःम, का
  298. 298श्रैकयः ?म, का
  299. 299श्रैष्ठकयः ?म, का
  300. 300श्रैकयः ?म, का
  301. 301सकोटरःम
  302. 302सत्यः ?म
  303. 303साककल्पःका
  304. 304साक्षिःम
  305. 305साङ्काःबो
  306. 306साङ्कृत्यःम, का
  307. 307सात्यकर्णिःका
  308. 308सात्यकायनःका
  309. 309सादनःका
  310. 310सानुमतिःम
  311. 311सान्तभ्रान्तायनाः ?बो
  312. 312सान्द्रमाणिःम
  313. 313सामकर्णिःका
  314. 314साम्प्रभायनाःबो
  315. 315सारध्वजिःका
  316. 316सार्भरवःका
  317. 317सावर्णिःबो, म, आप
  318. 318सिघापत्तिः ?
  319. 319सुकृतयःबो
  320. 320सुतःम
  321. 321सुविष्टयःबो
  322. 322सूतःम
  323. 323सैषयःबो
  324. 324सैकतयःबो
  325. 325सैन्यजित्म
  326. 326सैपातवाःबो
  327. 327सौकृतयःबो
  328. 328सौक्तिःम
  329. 329सौखःका
  330. 330सौगोलिःका
  331. 331सौद्धकयःबो
  332. 332सौद्धाकिःबो
  333. 333सौरद्धतिःम
  334. 334सौविष्टपयःबो
  335. 335सौविष्टयःबो
  336. 336सौपातवाःबो
  337. 337सौष्मिकिःका
  338. 338स्थलिनःम
  339. 339स्थौमागारिःका
  340. 340स्थौलःका
  341. 341स्थौलपिण्डयःबो
  342. 342स्थौलपिण्डिःम
  343. 343स्पन्दतिःका
  344. 344स्यन्दनिःका
  345. 345स्योषः ?का
  346. 346हस्ताग्नयःबो
  347. 347हस्तीका
  348. 348हायनिःम
  349. 349हिकश्वरिः ?म
  350. 350ह्वायनःम

संकेत: आश्व = आश्वलायन · आप = आपस्तम्ब · बो = बौधायन · का = कात्यायन · म = मत्स्य पुराण. "?" = मूल छपाई साफ़ नहीं, नाम की पढ़त अनिश्चित।

गण 1 — जामदग्न्या वत्साः का पूरा पृष्ठ

इसी गण के अन्य गोत्र-पृष्ठ

प्रवर — गण 5 (यस्काः वीतहव्याः)

प्रवरऋषिकिस ग्रंथ के अनुसार
भार्गव · वैतहव्य · सावेदस3आश्वलायन, आपस्तम्ब, बौधायन, कात्यायन, मत्स्य पुराणतालिका का मुख्य

स्वतंत्र मिलान: The Matsya Puranam, Part 2 (Sacred Books of the Hindus, vol. 17) (1917), अध्याय 195 — “Bhrigu, Vitahavya, Raivasa, Vaivasa”. यह ऊपर दिए पाठ से अलग है।

इस गण में दर्ज नाम (122)

गोत्र-प्रवर ग्रंथों के अनुसार एक गण के गोत्रों में आपस में विवाह वर्जित माना गया है। नीचे की सूची ग्रंथ में जैसी छपी है, वैसी ही है। सावर्णि गोत्र की पंक्ति अलग रंग में है।

  1. 1अर्थलेखः ?का
  2. 2उर्गवित्रयः ?बो
  3. 3ओडाःबो
  4. 4औक्थः ?बो
  5. 5औगवित्रयः ?बो
  6. 6काश्यपिः ?म
  7. 7कौटिल्यःम
  8. 8कौटिल्याःबो
  9. 9कौशापिःम
  10. 10कौशाम्बेयःका, म
  11. 11कौशाम्बेयाःबो
  12. 12कौशाम्बेयिःम
  13. 13खलिःम
  14. 14गार्गेयः ?म
  15. 15गैरिक्षितःका
  16. 16गोदायनः ?का
  17. 17गौरिक्षितःका
  18. 18गोर्जगः ?म
  19. 19ग्रामदःम
  20. 20चण्डमः ?म
  21. 21चण्डमोदनःम
  22. 22चलिःम
  23. 23चित्रसेनाःबो
  24. 24जाबालिःम
  25. 25जाल्यः ?बो
  26. 26जीवन्त्यायनःआश्व
  27. 27जीवन्त्यायनिःम
  28. 28जैमिनिःआश्व
  29. 29जैवतायनःबो
  30. 30जैवन्त्यायनःका
  31. 31जैवन्त्यायनिःम
  32. 32ज्वरिःम
  33. 33ज्वालिःम
  34. 34तार्कःम
  35. 35तिथिःम
  36. 36त्रसण्डव्याःबो
  37. 37दमःम
  38. 38दीर्घवित्तःम
  39. 39दुर्दिनःबो
  40. 40दैर्घचित्तःका
  41. 41दैर्घ्यचितःका
  42. 42दैवतायनःबो
  43. 43दैवतायनयःबो
  44. 44दैवन्तायनःबो
  45. 45नूपःबो
  46. 46पञ्चालवःका
  47. 47पाण्यवक्तः ?का
  48. 48पिलिःम
  49. 49पौष्णावक्तः ?का
  50. 50पौष्ण्यायनःम
  51. 51पौस्मावरः ?का
  52. 52प्रवारेयःम
  53. 53बालपिःम
  54. 54बालेयिःम
  55. 55भागन्तयःबो
  56. 56भागलिःम
  57. 57भागलेयःबो, का
  58. 58भागविक्षेयः ?बो, का
  59. 59भागावित्तिःम
  60. 60भागिलःम
  61. 61भागुरिःबो
  62. 62भागुरुद्धायः ?बो
  63. 63भाङ्गतिःम
  64. 64भार्गवारित्वः ?म
  65. 65भार्गलिःम
  66. 66भास्करःबो
  67. 67मञ्जारेयःका
  68. 68मथिकःम
  69. 69मदोकिःका
  70. 70मध्यमेयाःबो
  71. 71मातलयःबो
  72. 72मादायनःम
  73. 73माधवःम
  74. 74माधुलःका
  75. 75माधूनःका
  76. 76माध्यमेयाःबो
  77. 77मूकःबो
  78. 78मोदायनःका
  79. 79मौकःआश्व, आप
  80. 80मौञ्जःम
  81. 81मौद्गलःका
  82. 82मौनःआश्व, आप, बो
  83. 83मौलिःम
  84. 84मौसालिपिलिःम
  85. 85यस्कःआश्व, का, म
  86. 86यस्काःबो
  87. 87यास्कःआप
  88. 88राजिततायिनःबो
  89. 89राजितापिःबो
  90. 90रोददिनःबो
  91. 91वचःम
  92. 92वधूलःका
  93. 93वर्षपुष्यःबो
  94. 94वाकरयःबो
  95. 95वाकाश्वकयःबो
  96. 96वाधुलःबो
  97. 97वाधूलःआश्व, आप, बो, का
  98. 98वारेयःका
  99. 99वार्करेलयःबो
  100. 100वार्कलयःबो
  101. 101वालेयिःम
  102. 102वासयःबो
  103. 103वासोदःम
  104. 104वाह्निःम
  105. 105विलेभिःम
  106. 106वीतहव्यःम
  107. 107वीतहव्याःआप
  108. 108वीतिहव्यःम
  109. 109वृकाश्मकिःका
  110. 110वृकाश्वकिःका
  111. 111शार्कराक्षिःआश्व, म
  112. 112शालङ्कायनःआश्व, म
  113. 113श्रमदागोपिःम
  114. 114सत्यकयःबो
  115. 115समदागोपिः ?म
  116. 116सात्यकयःबो
  117. 117सागुष्टिः ?म
  118. 118सार्ष्टिःआश्व
  119. 119सावर्णिःआश्व
  120. 120सौज्वलिःम
  121. 121सौरिःम
  122. 122हालेयःम

संकेत: आश्व = आश्वलायन · आप = आपस्तम्ब · बो = बौधायन · का = कात्यायन · म = मत्स्य पुराण. "?" = मूल छपाई साफ़ नहीं, नाम की पढ़त अनिश्चित।

गण 5 — यस्काः वीतहव्याः का पूरा पृष्ठ

पूजा, संकल्प और विवाह में सावर्णि गोत्र

संस्काररत्नमाला (1899) के प्रयोगों में अपना परिचय इस ढाँचे में दिया जाता है: “अमुकप्रवरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नोऽमुकशर्माऽहम्” — पहले प्रवर, फिर गोत्र, फिर नाम। सावर्णि गोत्र वाले परिवार में “अमुक गोत्र” की जगह सावर्णिआता है, और “अमुक प्रवर” की जगह परिवार का प्रवर — ग्रंथ की तालिका में इसका मुख्य रूप भार्गव, च्यावन, आप्नवान, और्व, जामदग्न्य है (आश्वलायन, आपस्तम्ब, बौधायन, कात्यायन, मत्स्य पुराण)। यह नाम ग्रंथ में एक से अधिक गणों में है, इसलिए वही प्रवर लें जो आपका परिवार बोलता है।

ग्रंथ केवल यह ढाँचा देते हैं; प्रवर को वाक्य में जोड़ने का रूप शाखा और परंपरा से बदलता है, इसलिए पूरा संकल्प-वाक्य अपने कुल-पुरोहित से पक्का करें।

स्रोत

सावर्णि गोत्र — अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न