धाम, पीठ, पुरी और प्रयाग — अंतर क्या है
भारत के तीर्थ किसी एक सूची में नहीं आते। अलग-अलग परंपराओं ने अलग-अलग समूह गिनाए, और हर समूह के पीछे अपना कारण है — कहीं दिशा, कहीं कथा, कहीं एक श्लोक।
धाम वे हैं जिन्हें परंपरा ने भगवान का निवास कहा — चार धाम चार दिशाओं में हैं। पीठ शक्ति के स्थान हैं, जहाँ परंपरा के अनुसार माता सती के अंग गिरे। पुरी नगर हैं, मंदिर नहीं — गरुड़ पुराण का एक श्लोक सात पुरियों को मोक्षदायिनी कहता है। और प्रयाग संगम हैं, जहाँ नदियाँ मिलती हैं; वहाँ दर्शन नहीं, स्नान होता है।
यही कारण है कि इन पृष्ठों पर हर स्थान की जानकारी एक-सी नहीं दिखती। एक संगम की आरती का समय नहीं होता, और एक नगर के कपाट नहीं खुलते-बंद होते। जो सूचना उस स्थान पर लागू ही नहीं होती, वह यहाँ नहीं दिखाई जाती।
जानकारी कैसे जुटाई गई
दर्शन समय, आरती और दूरियाँ मंदिर की आधिकारिक जानकारी से सत्यापित की जाती हैं, और हर पृष्ठ पर सत्यापन की तिथि छपती है। जो तथ्य सत्यापित नहीं हो पाता, वह अनुमान से भरा नहीं जाता — वह खंड दिखता ही नहीं।
कौन-सा तीर्थ किस राज्य में
नौ समूहों के 159 स्थान, राज्य के अनुसार। एक ही स्थान कई समूहों में हो सकता है — जैसे बद्रीनाथ, जो चार धाम, छोटा चार धाम और पंच बद्री तीनों में है — पर यहाँ वह एक ही बार आता है।
उत्तराखंड · 20
- बद्रीनाथ · चार धाम
- यमुनोत्री · छोटा चार धाम
- गंगोत्री · छोटा चार धाम
- केदारनाथ · छोटा चार धाम
- मध्यमहेश्वर · पंच केदार
- तुंगनाथ · पंच केदार
- रुद्रनाथ · पंच केदार
- कल्पेश्वर · पंच केदार
- आदि बद्री · पंच बद्री
- वृद्ध बद्री · पंच बद्री
- भविष्य बद्री · पंच बद्री
- योगध्यान बद्री · पंच बद्री
- विष्णुप्रयाग · पंच प्रयाग
- नंदप्रयाग · पंच प्रयाग
- कर्णप्रयाग · पंच प्रयाग
- रुद्रप्रयाग · पंच प्रयाग
- देवप्रयाग · पंच प्रयाग
- हरिद्वार · सप्त पुरी
- तिरुक्कंडम् (देवप्रयाग) · 108 दिव्य देशम
- तिरुप्पिरुदि (जोशीमठ) · 108 दिव्य देशम
गुजरात · 3
- द्वारकाधीश · चार धाम
- द्वारका · सप्त पुरी
- कष्टभंजन देव हनुमान · प्रसिद्ध हनुमान मंदिर
ओडिशा · 1
- जगन्नाथ पुरी · चार धाम
तमिलनाडु · 95
- रामेश्वरम् · चार धाम
- कांचीपुरम् · सप्त पुरी
- सूर्यनार कोविल · नवग्रह मंदिर
- कैलासनाथर मंदिर · नवग्रह मंदिर
- वैतीश्वरन् कोविल · नवग्रह मंदिर
- श्वेतारण्येश्वर मंदिर · नवग्रह मंदिर
- आपत्सहायेश्वर मंदिर · नवग्रह मंदिर
- अग्नीश्वर मंदिर · नवग्रह मंदिर
- नागनाथर मंदिर · नवग्रह मंदिर
- नागनाथस्वामी मंदिर · नवग्रह मंदिर
- अंजनेयर मंदिर · प्रसिद्ध हनुमान मंदिर
- तिरुवरंगम् (श्रीरंगम्) · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कोळि (उरैयूर) · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्करंबनूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुवेळ्ळरै · 108 दिव्य देशम
- तिरु अन्बिल · 108 दिव्य देशम
- तिरुप्पेर नगर · 108 दिव्य देशम
- तिरु तंजैमामणि कोइल · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कंडियूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कूडलूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कवितलम् (कबिस्थलम्) · 108 दिव्य देशम
- तिरुप्पुल्लम् भूतंकुडि · 108 दिव्य देशम
- तिरु आदनूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कुडंतै (कुंभकोणम्) · 108 दिव्य देशम
- तिरु विण्णगर · 108 दिव्य देशम
- तिरुनारायूर (नाच्चियार कोइल) · 108 दिव्य देशम
- तिरुच्चेरै · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कण्णमंगै · 108 दिव्य देशम
- तिरुनंदिपुर विण्णगरम् (नाथन् कोइल) · 108 दिव्य देशम
- तिरुवेळ्ळियंकुडि · 108 दिव्य देशम
- तिरु इंदळूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुवऴुंदूर · 108 दिव्य देशम
- तिरु सिरुपुलियूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कण्णपुरम् · 108 दिव्य देशम
- तिरु नागै (नागपट्टिनम्) · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कण्णनकुडि · 108 दिव्य देशम
- तिरु तलैच्चंग नान्मदियम् · 108 दिव्य देशम
- काऴिच्चीराम विण्णगरम् · 108 दिव्य देशम
- तिरुवेळ्ळक्कुळम् (अण्णन् कोविल) · 108 दिव्य देशम
- तिरु देवनार तोगै · 108 दिव्य देशम
- तिरुवाळि तिरुनगरि · 108 दिव्य देशम
- तिरु कवलंपाडि · 108 दिव्य देशम
- तिरु मणिक्कूडम् · 108 दिव्य देशम
- तिरु पार्थन्पळ्ळि · 108 दिव्य देशम
- तिरु मणिमाड कोविल · 108 दिव्य देशम
- तिरु अरिमेय विण्णगरम् · 108 दिव्य देशम
- तिरु तेट्रि आंबलम् · 108 दिव्य देशम
- तिरु सेंपोन् सेइ कोविल · 108 दिव्य देशम
- तिरु वण् पुरुषोत्तमम् · 108 दिव्य देशम
- तिरु वैकुंड विण्णगरम् · 108 दिव्य देशम
- तिरुचित्रकूटम् (चिदंबरम्) · 108 दिव्य देशम
- तिरुवहींद्रपुरम् · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कोविलूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कच्चि · 108 दिव्य देशम
- अष्टभुजाकरम् · 108 दिव्य देशम
- तिरु वेक्का · 108 दिव्य देशम
- तिरु वेळुक्कै · 108 दिव्य देशम
- तिरुत्तंका · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कल्वनूर · 108 दिव्य देशम
- तिरु ऊरगम् · 108 दिव्य देशम
- तिरु नीरगम् · 108 दिव्य देशम
- तिरु कारगम् · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कार वाणम् · 108 दिव्य देशम
- तिरुपरमेश्वर विण्णगरम् · 108 दिव्य देशम
- तिरु पवळ वण्णन् · 108 दिव्य देशम
- तिरु निलात्तिंगळ् तुंडम् · 108 दिव्य देशम
- तिरु पाडगम् · 108 दिव्य देशम
- तिरुप्पुट्कुऴि · 108 दिव्य देशम
- तिरुवल्लिक्केणि · 108 दिव्य देशम
- तिरुनीर्मलै · 108 दिव्य देशम
- तिरुवेदंतै · 108 दिव्य देशम
- तिरु कडल्मलै (महाबलिपुरम्) · 108 दिव्य देशम
- तिरु निंद्रवूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुएव्वुळूर (तिरुवळ्ळूर) · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कडिगै (शोलिंगर) · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कूडल · 108 दिव्य देशम
- तिरु मोघूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुमालिरुंचोलै (अऴगर कोविल) · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कोट्टियूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुमेय्यम् · 108 दिव्य देशम
- तिरुप्पुल्लाणि · 108 दिव्य देशम
- तिरुत्तंगाल् · 108 दिव्य देशम
- तिरुविल्लिपुत्तूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुवैकुंठम् (श्रीवैकुंठम्) · 108 दिव्य देशम
- तिरुवरगुणमंगै · 108 दिव्य देशम
- तिरुप्पुलिंगुडि · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कुळंदै · 108 दिव्य देशम
- तिरुत्तोलै विल्लिमंगलम् · 108 दिव्य देशम
- तिरुप्पेरै · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कोळूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कुरुगूर (आळ्वार तिरुनगरि) · 108 दिव्य देशम
- तिरुवरमंगै वानमामलै (नांगुनेरि) · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कुरुंगुडि · 108 दिव्य देशम
- तिरुवण्परिसारम् · 108 दिव्य देशम
- तिरु वट्टारु · 108 दिव्य देशम
उत्तर प्रदेश · 9
- अयोध्या · सप्त पुरी
- मथुरा · सप्त पुरी
- काशी · सप्त पुरी
- संकट मोचन हनुमान मंदिर · प्रसिद्ध हनुमान मंदिर
- हनुमान गढ़ी · प्रसिद्ध हनुमान मंदिर
- बड़े हनुमान जी (लेटे हनुमान) · प्रसिद्ध हनुमान मंदिर
- हनुमान धारा · प्रसिद्ध हनुमान मंदिर
- तिरु नैमिषारण्यम् · 108 दिव्य देशम
- तिरुवाइप्पाडि (गोकुल) · 108 दिव्य देशम
मध्य प्रदेश · 1
- उज्जैन · सप्त पुरी
महाराष्ट्र · 8
- मयूरेश्वर (मोरेश्वर) · अष्टविनायक
- सिद्धिविनायक · अष्टविनायक
- बल्लाळेश्वर · अष्टविनायक
- वरदविनायक · अष्टविनायक
- चिंतामणि · अष्टविनायक
- गिरिजात्मज · अष्टविनायक
- विघ्नेश्वर · अष्टविनायक
- महागणपति · अष्टविनायक
पुदुच्चेरी · 1
- दर्भारण्येश्वर मंदिर · नवग्रह मंदिर
राजस्थान · 2
- सालासर बालाजी · प्रसिद्ध हनुमान मंदिर
- मेहंदीपुर बालाजी · प्रसिद्ध हनुमान मंदिर
दिल्ली · 1
- श्री हनुमान मंदिर, कनॉट प्लेस · प्रसिद्ध हनुमान मंदिर
हिमाचल प्रदेश · 1
- जाखू मंदिर · प्रसिद्ध हनुमान मंदिर
कर्नाटक · 1
- यंत्रोद्धारक हनुमान · प्रसिद्ध हनुमान मंदिर
केरल · 11
- तिरुवनंतपुरम् · 108 दिव्य देशम
- तिरुपुलियूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुच्चेंकुंड्रूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुवारन् विलै (आरन्मुळा) · 108 दिव्य देशम
- तिरुवन्वंदूर · 108 दिव्य देशम
- तिरुवल्वाऴ (तिरुवल्ला) · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्कडित्तानम् · 108 दिव्य देशम
- तिरुक्काट्करै · 108 दिव्य देशम
- तिरुमूऴिक्कळम् · 108 दिव्य देशम
- तिरुविदुवक्कोडु · 108 दिव्य देशम
- तिरु नावाय · 108 दिव्य देशम
आंध्र प्रदेश · 2
- तिरुपति (तिरुमला) · 108 दिव्य देशम
- तिरु सिंगवेल् कुंड्रम् (अहोबिलम्) · 108 दिव्य देशम
गंडकी प्रदेश · 1
- तिरु सालग्रामम् (मुक्तिनाथ) · 108 दिव्य देशम
दिव्य लोक — पार्थिव नहीं · 2
- तिरुप्पारकडल (क्षीरसागर) · 108 दिव्य देशम
- तिरुप्परमपदम् (वैकुंठ) · 108 दिव्य देशम
संबंधित टूल्स
VedikMarg के अन्य उपयोगी विभाग देखें
